Finans Terimleri Sözlüğü
Türkçe finansal terimlerin kapsamlı sözlüğü. Bankacılık, yatırım, borsa ve ekonomi terimlerini kolayca öğrenin.
BIST
BIST
BIST (Borsa İstanbul), Türkiye'nin ulusal borsası olup hisse senetleri, tahviller, vadeli işlem sözleşmeleri, döviz ve kıymetli madenler gibi çeşitli finansal araçların işlem gördüğü organize piyasadır. 2013 yılında İstanbul Menkul Kıymetler Borsası (İMKB), Vadeli İşlem ve Opsiyon Borsası (VOB) ve İstanbul Altın Borsası'nın birleşmesiyle kurulmuştur. BIST, Türkiye'nin finansal piyasalarının merkezi konumundadır ve en önemli göstergesi BIST 100 endeksidir. Borsa İstanbul, dünya borsaları arasında önemli bir yere sahiptir ve yabancı yatırımcıların da aktif olarak işlem yaptığı bir platformdur.
BIST 100
BIST 100 Index
BIST 100, Borsa İstanbul'da işlem gören en yüksek piyasa değerine ve işlem hacmine sahip 100 şirketin hisse senetlerinin performansını ölçen ve Türkiye'nin en önemli borsa endeksidir. BIST 100, Türk sermaye piyasasının genel durumunu ve yönünü gösteren bir gösterge niteliğindedir. Endeks, baz değeri 1986 yılında 100 olarak belirlenmiş olup, içindeki şirketlerin piyasa değerine göre ağırlıklandırılmış bir hesaplama yöntemi kullanılır. BIST 100'deki yükseliş ekonomiye olan güveni, düşüş ise tersi durumu yansıtabilir.
Borsa
Stock Market
Borsa, hisse senetleri, tahviller, emtialar ve diğer finansal araçların alınıp satıldığı organize ve düzenlenmiş piyasalardır. Borsalar, şirketlerin sermaye toplamasına, yatırımcıların tasarruflarını değerlendirmesine ve fiyatların şeffaf bir şekilde oluşmasına olanak tanır. En bilinen borsa türü hisse senedi borsasıdır, ancak emtia borsaları, vadeli işlem borsaları ve döviz borsaları gibi farklı türleri de bulunur. Türkiye'deki ana borsa Borsa İstanbul (BIST), dünyada ise New York Borsası (NYSE) ve NASDAQ en önemli borsalar arasındadır.
Deflasyon
Deflation
Deflasyon, bir ekonomideki mal ve hizmetlerin genel fiyat seviyesindeki sürekli ve yaygın düşüş olarak tanımlanır. Deflasyon durumunda paranın satın alma gücü artar, yani aynı miktar para ile daha fazla mal ve hizmet satın alınabilir. Ancak deflasyon genellikle ekonomik durgunluk, işsizlik artışı ve tüketici harcamalarının ertelenmesi gibi olumsuz sonuçlara yol açabilir, çünkü insanlar fiyatların daha da düşeceğini bekleyerek alımlarını erteler.
Depresyon
Depression
Depresyon, resesyondan çok daha şiddetli, derin ve uzun süreli ekonomik gerileme dönemini ifade eder. Depresyon sırasında ekonomik aktivite dramatik şekilde azalır, işsizlik oranları çok yüksek seviyelere ulaşır, tüketici harcamaları ve yatırımlar neredeyse durma noktasına gelir, bankalar iflas edebilir ve birçok işletme kapanır. Tarihte en bilinen örnek, 1929'da başlayan ve yaklaşık 10 yıl süren Büyük Buhran'dır (Great Depression). Depresyonlar modern ekonomi politikaları sayesinde artık çok nadir görülür.
Dow Jones
Dow Jones Industrial Average
Dow Jones, Amerika Birleşik Devletleri'ndeki en büyük ve en saygın 30 halka açık şirketin hisse senetlerinin performansını ölçen dünyanın en eski ve en bilinen borsa endekslerinden biridir. 1896 yılında Charles Dow tarafından oluşturulan bu endeks, ABD ekonomisinin nabzını tutan önemli bir göstergedir. Dow Jones, fiyat ağırlıklı bir endekstir, yani hisse senedi fiyatı yüksek olan şirketler endeks üzerinde daha fazla etkiye sahiptir. Endekste Apple, Microsoft, Boeing, Coca-Cola gibi küresel çapta tanınan şirketler yer alır.
Endeks
Index
Endeks, belirli bir piyasanın, sektörün veya varlık grubunun genel performansını ölçmek için kullanılan istatistiksel bir göstergedir. Finans piyasalarında endeksler, seçilmiş hisse senetlerinin, tahvillerin veya diğer finansal araçların fiyat hareketlerini tek bir sayısal değerde özetler. En yaygın kullanım alanı borsa endeksleridir ve yatırımcılara piyasanın genel durumu hakkında hızlı bilgi sunar. Endeksler genellikle belirli bir baz tarih ve değerden başlar (örneğin 100 veya 1000) ve zamana göre değişimlerle hesaplanır. Örnek endeksler: BIST 100, S&P 500, Dow Jones.
Enflasyon
Inflation
Enflasyon, bir ekonomideki mal ve hizmetlerin genel fiyat seviyesindeki sürekli ve yaygın artış olarak tanımlanır. Enflasyon durumunda paranın satın alma gücü azalır, yani aynı miktar para ile daha az mal ve hizmet satın alınabilir. Enflasyon oranı, Tüketici Fiyat Endeksi (TÜFE) gibi göstergeler kullanılarak ölçülür ve genellikle yıllık yüzde olarak ifade edilir.
Eurobond
Eurobond
Eurobond, bir ülkenin hükümeti veya şirketlerinin uluslararası piyasalarda yabancı para birimi (genellikle dolar, euro veya başka sert para) cinsinden ihraç ettikleri tahvillerdir. İhraççı ülkenin kendi para birimi dışında bir para birimiyle borçlanması nedeniyle "Eurobond" adını alır, ancak sadece euro cinsinden olmak zorunda değildir. Eurobondlar, ülkelerin ve büyük şirketlerin uluslararası yatırımcılardan fon toplamasını sağlar ve genellikle orta-uzun vadeli (5-30 yıl) borçlanma aracıdır. Türkiye gibi gelişmekte olan ülkeler için önemli bir dış finansman kaynağıdır ve ülke risk primi, faiz oranlarını doğrudan etkiler.
Halka Arz
Initial Public Offering
Halka Arz (IPO), özel bir şirketin hisselerini ilk kez halka açarak borsada işlem görmesini sağlayan süreçtir. Halka arz yoluyla şirketler, hisselerini yatırımcılara satarak sermaye artırımı yapar ve bu sayede büyüme, yatırım veya borç ödeme gibi finansal ihtiyaçlarını karşılar. Halka arz öncesinde şirket, düzenleyici kurumlara başvurur, izahname hazırlar ve hisse fiyatını belirler. Halka arz sonrasında şirket hisseleri borsada serbestçe alınıp satılabilir hale gelir ve şirket kamuyu aydınlatma yükümlülüklerine tabi olur.
Hazine Bonosu
Treasury Bill
Hazine Bonosu, devletin kısa vadeli (genellikle 3, 6 veya 12 ay) borçlanma ihtiyacını karşılamak için ihraç ettiği borç senetidir. Hazine bonoları, iskontolu olarak satılır, yani nominal değerinin altında bir fiyattan yatırımcılara sunulur ve vade sonunda tam değeri üzerinden geri ödenir. Bu fark, yatırımcının kazancını oluşturur. Hazine bonoları, devlet güvencesi altında olduğu için en düşük riskli yatırım araçları arasında kabul edilir ve para piyasasının temel enstrümanlarından biridir. Ayrıca repo işlemlerinde teminat olarak yaygın şekilde kullanılır ve Merkez Bankası para politikası uygulamalarında önemli rol oynar.
Hisse Senedi
Stock
Hisse Senedi, bir anonim şirketin sermayesinin belli bir bölümünü temsil eden ve sahibine şirkette ortaklık hakkı veren kıymetli evraktır. Hisse senedi sahipleri, şirketin karından pay alma (temettü), genel kurullarda oy kullanma ve şirket varlıklarında hak sahibi olma gibi haklara sahiptir. Hisse senetleri borsada alınıp satılabilir ve fiyatları şirketin performansına, ekonomik koşullara ve piyasa beklentilerine göre değişir. Yatırımcılar, hisse senetlerine yatırım yaparak hem sermaye kazancı (fiyat artışı) hem de temettü geliri elde edebilirler.
Kredi
Credit
Kredi, bankaların veya diğer finansal kuruluşların, bireylere veya şirketlere belirli bir süre sonunda geri ödenmek ve genellikle faiz karşılığında verdiği paradır. Krediler, tüketici kredisi, konut kredisi (ipotek), taşıt kredisi, ticari kredi gibi farklı türlerde olabilir ve her birinin farklı vade, faiz oranı ve teminat koşulları vardır. Kredi, ekonomide yatırımların ve tüketimin artmasını sağlayan önemli bir finansman aracıdır. Kredi alan kişi veya kurum, belirlenen vade ve koşullarda anapara ve faizi geri ödemekle yükümlüdür. Geri ödeme yapılmaması durumunda temerrüt ve hukuki yaptırımlar söz konusu olabilir.
Kredi Notu
Credit Rating
Kredi Notu, uluslararası derecelendirme kuruluşları tarafından ülkelerin, şirketlerin veya finansal araçların borç ödeme güvenilirliğini ve kredi riskini değerlendiren notlardır. Moody's, Standard & Poor's (S&P) ve Fitch gibi bağımsız kuruluşlar, ekonomik göstergeler, mali durum, yönetim kalitesi ve siyasi istikrar gibi faktörleri analiz ederek AAA (en yüksek) ile D (temerrüt) arasında değişen notlar verir. Yüksek kredi notu, düşük risk anlamına gelir ve borçlanma maliyetini azaltır; düşük kredi notu ise daha yüksek faiz oranlarına ve yatırımcı güvensizliğine yol açar. Kredi notu "yatırım yapılabilir" ve "spekülatif" olmak üzere iki ana kategoriye ayrılır.
NASDAQ
NASDAQ
NASDAQ (National Association of Securities Dealers Automated Quotations), Amerika Birleşik Devletleri'nde teknoloji ve büyüme odaklı şirketlerin yoğun olarak işlem gördüğü elektronik borsa ve aynı zamanda bu borsadaki şirketlerin performansını ölçen endeksin adıdır. 1971 yılında kurulan NASDAQ, dünyanın ilk elektronik borsası olma özelliğine sahiptir. Apple, Microsoft, Amazon, Google (Alphabet), Meta (Facebook), Tesla gibi dünyanın en büyük teknoloji şirketleri NASDAQ'ta işlem görür. NASDAQ Composite ve NASDAQ 100 gibi farklı endeksleri bulunur ve özellikle teknoloji sektörünün sağlığını gösteren önemli bir göstergedir.
New York Borsası
New York Stock Exchange
New York Borsası, dünyanın en büyük ve en eski borsa kuruluşlarından biridir ve toplam piyasa değeri açısından küresel finans piyasalarının merkezi konumundadır. 1792 yılında kurulan NYSE, Wall Street'te bulunan tarihi binasında faaliyet gösterir. Coca-Cola, IBM, Walmart, ExxonMobil, JPMorgan Chase gibi dünyanın en büyük ve köklü şirketlerinin hisseleri NYSE'de işlem görür. Borsa, hem elektronik hem de açık artırma yöntemiyle işlem yapılmasına olanak tanır ve günlük trilyon dolarlık işlem hacmine ulaşabilir.
Para Piyasası
Money Market
Para Piyasası, kısa vadeli (genellikle bir yıldan kısa) finansal araçların işlem gördüğü ve kısa süreli likidite ihtiyaçlarının karşılandığı piyasadır. Para piyasasında hazine bonoları, repo, ters repo, mevduat sertifikaları ve ticari senetler gibi araçlar işlem görür. Bu piyasa, bankaların, şirketlerin ve devletin günlük nakit akışı yönetimi ve kısa vadeli fon ihtiyaçlarını karşılamak için kullanılır. Para piyasası, orta ve uzun vadeli yatırımların yapıldığı sermaye piyasasından farklıdır ve daha düşük getiri ile düşük risk sunar. Merkez Bankası'nın para politikası uygulamalarının doğrudan etkili olduğu bir piyasadır.
Puan
Point
Puan, borsa endekslerinin seviyesini gösteren sayısal ölçü birimidir. Endeks puanı, endeksi oluşturan hisse senetlerinin toplam performansını tek bir sayıda özetler ve baz tarihinden itibaren değişimi gösterir. Örneğin, BIST 100 endeksi 9.000 puan seviyesindeyse, bu endeksin baz değerine göre o seviyede olduğunu ifade eder. Endekslerdeki değişim de puan olarak ifade edilir; "endeks 100 puan yükseldi" denildiğinde, endeksin sayısal değerinin 100 birim arttığı anlaşılır. Puan değişimleri yanında yüzdesel değişimler de önemlidir çünkü aynı puan artışı farklı seviyelerde farklı yüzde anlamına gelir.
Repo
Repurchase Agreement
Repo, bir tarafın menkul kıymetleri (genellikle devlet tahvili veya hazine bonosu) belirli bir fiyattan satıp, aynı menkul kıymetleri önceden belirlenmiş daha yüksek bir fiyattan geri almayı taahhüt ettiği kısa vadeli borçlanma işlemidir. Repo, aslında menkul kıymet teminatıyla yapılan bir borçlanma yöntemidir ve genellikle bir geceden birkaç aya kadar olan sürelerde gerçekleştirilir. Satış ile geri alım fiyatı arasındaki fark, reponun maliyetini (faizini) oluşturur. Ters repo ise bu işlemin tam tersidir; menkul kıymet alınıp daha sonra satılır. Merkez bankaları para politikası aracı olarak repo ve ters repo işlemlerini kullanır.
Resesyon
Recession
Resesyon, bir ekonomide ekonomik aktivitenin önemli ölçüde azaldığı ve bu azalmanın belirli bir süre devam ettiği dönemdir. Geleneksel olarak, bir ekonominin arka arkaya iki çeyrek dönem (6 ay) boyunca negatif büyüme göstermesi resesyon olarak kabul edilir. Resesyon dönemlerinde gayri safi yurtiçi hasıla (GSYH) düşer, işsizlik artar, tüketici harcamaları ve yatırımlar azalır, sanayi üretimi gerilir. Resesyonlar, ekonomik döngünün doğal bir parçası olmakla birlikte, doğru politikalarla etkisi azaltılabilir veya süresi kısaltılabilir.
S&P 500
S&P 500 Index
S&P 500 (Standard & Poor's 500), Amerika Birleşik Devletleri'ndeki en büyük 500 halka açık şirketin hisse senetlerinin performansını ölçen ve dünyanın en yaygın takip edilen borsa endekslerinden biridir. Standard & Poor's tarafından hesaplanan bu endeks, ABD ekonomisinin ve borsasının genel sağlığını gösteren önemli bir göstergedir. S&P 500, piyasa değerine göre ağırlıklandırılır, yani büyük şirketlerin endeks üzerindeki etkisi daha fazladır. Teknoloji, sağlık, finans, tüketim gibi farklı sektörlerden şirketleri içerir ve ABD borsasının yaklaşık %80'ini temsil eder.
Satın Alma Gücü
Purchasing Power
Satın Alma Gücü, belirli bir miktarda paranın satın alabileceği mal ve hizmet miktarını ifade eder. Satın alma gücü, enflasyon ve deflasyon gibi fiyat değişimlerinden doğrudan etkilenir. Enflasyon arttığında paranın satın alma gücü azalır, yani aynı miktar para ile daha az mal ve hizmet alınabilir. Tersine, deflasyon durumunda paranın satın alma gücü artar. Satın alma gücü, bir ülkenin vatandaşlarının yaşam standardını ve ekonomik refahını ölçmek için önemli bir göstergedir.
Sermaye Piyasası
Capital Market
Sermaye Piyasası, orta ve uzun vadeli fon arz ve talebinin buluştuğu, hisse senetleri, tahviller ve diğer sermaye piyasası araçlarının işlem gördüğü organize finansal piyasalardır. Sermaye piyasası, tasarruf sahiplerinin fonlarını yatırıma dönüştürdüğü ve şirketlerin, hükümetlerin uzun vadeli finansman ihtiyaçlarını karşıladığı önemli bir mekanizmadır. Kısa vadeli fonların işlem gördüğü para piyasasından farklı olarak, sermaye piyasasında işlemler daha uzun vadelidir ve ekonomik büyümeye doğrudan katkı sağlar. Borsalar, sermaye piyasasının en önemli kurumlarındandır ve Türkiye'de Sermaye Piyasası Kurulu (SPK) bu piyasayı düzenler ve denetler.
Stagflasyon
Stagflation
Stagflasyon, bir ekonomide yüksek enflasyon ve ekonomik durgunluğun aynı anda görüldüğü istenmeyen durumdur. Bu terim, "durgunluk" (stagnation) ve "enflasyon" (inflation) kelimelerinin birleşiminden oluşmuştur. Stagflasyonda işsizlik yüksektir, ekonomik büyüme düşüktür veya negatiftir, ancak fiyatlar yine de artmaya devam eder. Bu durum politika yapıcılar için büyük bir ikilem yaratır çünkü enflasyonu düşürmek için alınan önlemler durgunluğu derinleştirebilir, durgunlukla mücadele önlemleri ise enflasyonu körükleyebilir.
Tahvil
Bond
Tahvil, hükümetlerin, belediyeler veya şirketlerin belirli bir süre için borçlanarak yatırımcılardan fon toplamak amacıyla ihraç ettikleri borç senedidir. Tahvil sahibi, tahvili ihraç eden kuruma borç vermiş olur ve karşılığında belirli dönemlerde faiz (kupon) ödemesi alır, vade sonunda ise anapara geri ödenir. Tahviller, hisse senetlerine göre daha düşük riskli yatırım araçları olarak kabul edilir çünkü sabit getiri sağlar ve şirketin iflası durumunda bile hisse senedi sahiplerinden önce hak sahibidirler. Devlet tahvilleri en güvenli, şirket tahvilleri ise daha yüksek faiz sunan ancak daha riskli tahvil türleridir.
Temerrüt
Default
Temerrüt, bir borçlunun (devlet, şirket veya birey) borç yükümlülüklerini zamanında veya hiç ödeyememesi durumudur. Temerrüt, faiz ödemelerinin yapılamaması, anapara geri ödemesinin geciktirilmesi veya tamamen yerine getirilememesi şeklinde ortaya çıkabilir. Temerrüde düşmek, borçlu için ciddi sonuçlar doğurur: kredi notunun en alt seviyeye düşmesi, gelecekte borçlanma imkanının kapanması veya çok yüksek maliyetli hale gelmesi, hukuki işlemler ve varlıklara haciz gibi. Ülkeler açısından temerrüt, finansal krizlere, ekonomik çöküşe ve uluslararası güvenilirlik kaybına yol açabilir. 1998 Rusya ve 2001 Arjantin temerrütleri tarihteki önemli örneklerdir.
Temettü
Dividend
Temettü, anonim şirketlerin belirli bir dönemde (genellikle yıllık veya altı aylık) elde ettikleri karın bir kısmını hissedarlarına nakit veya hisse senedi olarak dağıtmasıdır. Temettü, hisse senedi yatırımından elde edilen düzenli gelir kaynağıdır ve şirketin genel kurulunda alınan kararla belirlenir. Temettü dağıtım oranı ve miktarı şirketlerin karlılığına, nakit durumuna ve yatırım planlarına göre değişir. Bazı büyüme odaklı şirketler karlarını temettü olarak dağıtmak yerine yeniden yatırıma yönlendirebilir.
Ticari Banka
Commercial Bank
Ticari Banka, bireylere ve şirketlere mevduat toplama, kredi verme, ödeme hizmetleri, döviz işlemleri ve günlük bankacılık hizmetleri sunan geleneksel perakende bankacılık kuruluşlarıdır. Ticari bankalar, müşterilerden topladıkları mevduatları kredi olarak kullandırarak faiz farkından gelir elde ederler. Ziraat Bankası, İş Bankası, Garanti BBVA gibi kurumlar Türkiye'deki önemli ticari bankalardır. Ticari bankalar, kurumsal finansman, halka arz danışmanlığı ve sermaye piyasası işlemlerine odaklanan yatırım bankalarından farklı olarak geniş halk kitlelerine hitap eder, şube ağı aracılığıyla hizmet verir ve bireysel müşterilere mevduat-kredi hizmetleri sunar. Merkez Bankası ve BDDK tarafından düzenlenir ve denetlenir.
Tüketici Fiyat Endeksi
Consumer Price Index
Tüketici Fiyat Endeksi (TÜFE), tüketicilerin düzenli olarak satın aldığı mal ve hizmetlerden oluşan bir sepetin fiyatlarındaki değişimi ölçen istatistiksel göstergedir. TÜFE, enflasyonu ölçmek için kullanılan en yaygın ve en önemli göstergedir. Sepet içinde gıda, konut, ulaşım, sağlık, eğitim, giyim gibi kategorilerdeki ürünler yer alır ve her kategorinin toplam endeks içindeki ağırlığı tüketim alışkanlıklarına göre belirlenir. TÜFE'deki artış oranı, yaşam maliyetindeki artışı ve paranın satın alma gücündeki azalmayı gösterir.